Công nghệ kỹ thuật số đang ngày càng chi phối toàn diện ngành Kiến trúc - Quy hoạch - Xây dựng. Trong vòng chưa đầy hai thập kỷ, chúng ta đã chứng kiến sự chuyển minh từ bản vẽ tay sang mô hình BIM; từ thiết kế với hình học thuần túy đến các hệ thống thông tin tham số và thuật toán; và từ tư duy mô hình hóa sang tư duy dữ liệu. Trong bối cảnh ấy, Al - Tri tuệ nhân tạo, dựa vào nguồn dữ liệu lớn, nhanh chóng vươn lên như một “người bạn đồng hành” không thể thiếu với KTS. Các hệ thống Al tạo sinh có thể phác thảo ý tưởng kiến trúc, tạo hình ảnh render, thậm chí tạo mô hinh BIM gần như tức thời. Thực tế theo dõi sự phát triển của Al sau vài năm gần đây cho thấy, AI chưa phải là một công cụ toàn năng và vẫn còn rất khó có thể hoàn toàn thay thế KTS. Và AI chỉ có thể phát huy hiệu quả khi được kết hợp với một nền tảng hiểu biết và thực hành công nghệ kỹ thuật số vững chắc: Từ sử dụng thành thạo các phần mềm hỗ trợ thiết kế cơ bản ( CAD) đến các phần mềm thiết kế nâng cao... Hơn bao giờ hết, KTS cần hiểu rõ và làm chủ các công nghệ nền tảng - CAD (Computer Aided Design), BIM (Building Information Modeling), Computational & Parametric Design (Thiết kế Thuật Toán & Tham Số), Digital Twin, mô phỏng môi trưởng - để vừa phối hợp hiệu quả với Al, vừa giữ được bản sắc và trách nhiệm xã hội trong thiết kế. Bài viết dưới đây điểm qua những công nghệ số tiên tiến đang định hình lĩnh vực Kiến trúc, Quy hoạch và Xây dựng, kèm theo các ví dụ thực tế từ những dự án tiên phong tại Việt Nam. Quan trọng hơn, chúng ta sẽ cùng nhìn về thực tế ứng dụng Al tại Việt Nam trong những năm vừa qua, liệu chúng ta đã thực sự sử dụng Ai ở phần “ngọn", phần tán lá bề ngoài, hay là “gốc”, phần rễ bền vững với những nghiên cứu và ứng dụng sâu đã có ảnh hưởng lớn đến kiến trúc thế giới? Một trong các hình ảnh diễn họa cho Đồ án Quy hoạch ĐẠI LỘ GIA BÌNH của XMArchitect, sử dụng công nghệ AI để tạo lập mô hình, kết xuất hình ảnh và video để có thể phục vụ minh họa nhanh chóng nhiều hạng mục trong quần thể dự án.

Trong vài năm gần đây, trí tuệ nhân tạo đã nhanh chóng trở thành một phần quen thuộc trong thực hành kiến trúc tại Việt Nam. Từ các mô hình Diffusion tạo ảnh cho tới các mô hình ngôn ngữ lớn LLM..., KTS Việt Nam đang tiếp cận Al với tốc độ đáng ghi nhận. Những hình ảnh phối cảnh được tạo ra chỉ trong vài giây, những ý tưởng mặt đứng được khám phá qua nhiều biến thể chỉ bằng một dòng prompt. Đây là một bước khởi đầu đáng khích lệ cho khả năng nắm bắt thời đại của kiến trúc Việt Nam Tuy nhiên, nếu nhìn rộng ra bối cảnh quốc tế, cuộc trò chuyện về AI trong kiến trúc đang diễn ra ở một tầng sâu hơn rất nhiều. Ai không chỉ được sử dụng để tạo hình ảnh hay tối ưu hóa quy trình làm việc. Ai đang được nghiên cứu và ứng dụng như một chất liệu thiết kế, một thành phần cấu thành nên không gian, có khả năng học hỏi, thích ứng và tạo ra những loại hình kiến trúc chưa từng có trước đây. Khoảng cách giữa hai cách hiểu này - "Ai như công cụ hình ảnh" và "AI như trí tuệ không gian", chính là cơ hội mà kiến trúc Việt Nam cần nhận diện và nắm bắt.

Trong lịch sử phát triển của xã hội loài người từ khi khai sơn lập địa, sự “nhân tạo" đầu tiên liên quan đến kiến trúc chính là việc dựng mái, vách che chắn mưa - nắng - bão lũ... Từ cách làm đó, đã hình thành loại hình mà ngày nay chúng ta gọi là nhà ở. Sự phát triển các hệ thống công trình công cộng và hạ tầng khác xung quanh, do tập tục quần cư: Xích lại gần, dựa vào nhau mà sống - Từ đời nọ sang đời kia, đã hình thành những nền văn hoá riêng gắn với vùng miền, dân tộc, tạo thành nền kiến trúc đậm đà chất bản địa và thích ứng sâu sắc với môi cảnh. Đô thị được tạo dựng cũng khởi nguồn từ đó, gắn với những nhu cầu phục vụ cuộc sống và tiện nghi hiện đại. Nhìn nhận lại quá trình này, chúng ta có thể thấy: Xuất phát của kiến trúc chính là vì để đảm bảo sức khỏe cho con người. Tuy nhiên, càng ngày sự ô nhiễm trong quá trình phát triển càng lớn, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khoẻ, thậm chí tác động đến mức độ sinh tồn và diệt vong... Với tinh thần "chữa" và “phòng" bệnh, bài viết này xin khái lược, tổng quan những cảnh báo, góp phần gợi mở những giải pháp hữu hiệu nhằm góp phần giải quyết tình trạng này.

Trong các thảo luận đương đại về phát triển đô thị sáng tạo, khái niệm “đánh thức không gian" thường được hiểu như việc tái kích hoạt những không gian kiến trúc đã suy giảm chức năng hoặc bị lãng quên trong đời sống đô thị. Tuy nhiên, nếu chỉ tiếp cận ở cấp độ hình thức hay công năng, cách làm này khó tạo ra chiều sâu văn hóa bền vững. Không gian không tồn tại độc lập, mà được hình thành và vận hành trong mối quan hệ với con người, hoạt động kinh tế, ký ức tập thể và các dòng chảy văn hóa. Đánh thức không gian, vì thế, cần được nhìn như một quá trình khôi phục và nối lại những liên kết từng tạo nên sức sống của đô thị. Hà Nội không phát triển như một thực thể khép kín. Thăng Long, Kẻ Chợ hình thành từ mạng lưới làng xã và làng nghề bao quanh, đặc biệt là khu vực ven đô phía Tây, vùng đất xứ Đoài cũ. Các làng nghề thủ công cung cấp sản phẩm, kỹ nghệ và thẩm mỹ cho kinh đô, đồng thời tạo nên chuỗi liên kết chặt chẽ giữa sản xuất nông thôn và tiêu dùng đô thị. Phố cổ Hà Nội, với hệ thống phố Hàng đặc trưng, chính là không gian "đại diện”

Với mục tiêu giải quyết các vấn đề đô thị hiện nay như ô nhiễm môi trường, ngập lụt, thiếu không gian xanh, không gian công cộng... HCAA đề xuất ý tưởng xây dựng “đồ thị xốp”, biển mỗi dự án thành một điểm xanh, mỗi tuyến đường thành một tuyến xanh, mỗi công viên thành một mảng xanh... trong cuộc thi “Thiết kế mẫu nhà ở xã hội - hướng tới giải pháp bền vững” do Hội Kiến trúc sư Việt Nam tổ chức vừa qua, Văn phòng Kiến trúc HGAA Architects đã nghiên cứu và đề xuất ý tưởng ứng dụng mô hình “đô thị xốp” vào việc xây dựng lại các khu tập thể cũ Hà Nội, thí điểm là khu tập thể Kim Liên, với mong muốn sẽ đóng góp tích cực vào việc giải quyết các vấn đề của đô thị Hà Nội hiện nay. Đồ án này đã được BGK cuộc thi trao giải Khuyến khích.